Ang lahat ng papuri ay kay Allah, at nawa'y ang kapayapaan at mga pagpapala ay mapasakay sa Sugo ni Allah.
Walang salungatan sa pagitan ng pagsulat ni Allah, ang Kataas-taasan, sa itinakdang tadhana at ng pag-uutos Niya sa tao na kumilos at pumili ng kanyang mga gawain. Ang alipin ay kumikilos ayon sa kanyang sariling kagustuhan at pagpili, samantalang alam na ni Allah, bago pa mangyari ang kanyang kilos, kung ano ang kanyang pipiliin at gagawin, kaya isinulat Niya iyon sa tadhana. Ang pagsulat na ito ay hindi naging dahilan upang siya ay mapilitang gawin iyon.
Napatunayang isinalaysay mula kay Jabir, kalugdan nawa siya ni Allah, na si Suraqah ibn Malik, kalugdan nawa siya ni Allah, ay nagtanong sa Propeta ﷺ tungkol sa mga gawain matapos na maitalaga ang mga tadhana at matuyo ang mga panulat. Sinabi ng Propeta ﷺ:
“Gumawa kayo, sapagkat ang bawat isa ay pagagaanin.” Sa ibang salaysay: “Ang bawat isa ay pagagaanin para sa bagay na kung saan siya ay nilikha.” Iniulat ni Muslim (2648, 2649).
Napatunayan din sa Sahih na sinabi ng mga Sahabah sa Propeta ﷺ, matapos niyang ipaalam sa kanila na ang lugar ng isang tao sa Paraiso o Impiyerno ay naisulat na: “Hindi ba dapat tayong umasa na lamang sa kung ano ang isinulat para sa amin at iwan ang paggawa?” Sinabi niya ﷺ:
“Gumawa kayo, sapagkat ang bawat isa ay pagagaanin para sa bagay na kung saan siya ay nilikha. Ang sinumang kabilang sa mga maliligaya ay pagagaanin para sa mga gawain ng mga maliligaya; at ang sinumang kabilang sa mga sawi ay pagagaanin para sa mga gawain ng mga sawi.”
Pagkatapos ay binasa niya ﷺ ang sinabi ni Allah, ang Kataas-taasan:
﴿Ngunit ang sinumang nagbibigay, may takot kay Allah at naniniwala sa pinakamabuting gantimpala, siya ay pagagaanin Namin patungo sa kaginhawahan. At ang sinumang maramot, itinuturing ang kanyang sarili na hindi nangangailangan, at itinatanggi ang pinakamabuting gantimpala, siya ay pagagaanin Namin patungo sa kahirapan﴾ [Al-Layl: 5-10].
Samakatuwid, ang kahulugan nito ay ang pagsulat ni Allah ng mga gawain ng Kanyang mga alipin ay hindi nangangahulugang pinilit Niya silang gawin ang mga iyon. Sa halip, isinulat Niya ang Kanyang nalalaman na kanilang pipiliin at gagawin.
Ang naunang kaalaman ni Allah, ang Kataas-taasan, at ang Kanyang pagsulat ng tadhana ay hindi pumipilit sa alipin na gumawa ng isang gawain.
Nararamdaman ng tao ang kanyang sariling pagpili at nakikilala niya ang pagkakaiba ng ginagawa niya nang kusa at ng mga bagay na nangyayari sa kanya nang wala sa kanyang pagpili. Dahil dito, siya ay inuutusan at pinagbabawalan ni Allah, at nangangako Siya ng gantimpala para sa pagsunod at kaparusahan para sa pagsuway.
Sinabi ni Ibn Battal, nawa'y kahabagan siya ni Allah, na alam na ni Allah, ang Kataas-taasan, na ang isang tao ay kabilang sa mga maliligaya at susunod kay Allah, samantalang ang isa naman ay kabilang sa mga sawi at gagawa ng mga gawain ng mga tao sa Impiyerno, ngunit ang pagsulat ni Allah sa kanilang mga gawain ay hindi isang pamimilit sa kanila na gawin ang mga iyon.
Ipinaliwanag ni Shaykh Ibn ‘Uthaymin, nawa'y kahabagan siya ni Allah, ang kahulugan ng hadith: ang tao ay naisulat na kabilang sa mga tao ng Paraiso o Impiyerno dahil sa kanyang mga gawain. Kaya dapat niyang gawin ang mga gawain ng mga tao ng Paraiso upang maging kabilang sa kanila.
Isa sa pinakamalaking karunungan kung bakit itinago ang tadhana mula sa mga alipin ay dahil hindi alam ng tao kung ano ang isinulat para sa kanya. Kaya hindi niya maaaring gawing katwiran ang tadhana bago siya gumawa ng isang gawain, at hindi niya maaaring sabihin: “Yamang ito ay isinulat para sa akin, iiwan ko na ang paggawa ng mabuti.”
Hindi alam ng alipin kung siya ba ay isinulat kabilang sa mga maliligaya o sa mga sawi, at hindi rin niya alam kung ano ang kanyang pipiliin sa hinaharap. Kaya inuutusan siyang gumawa at sumunod, at pinagbabawalan siyang gumawa ng kasalanan.
Ipinakikita nito na hindi inaalis ng tadhana ang pananagutan. Sa halip, alam ni Allah kung ano ang pipiliin ng alipin sa pamamagitan ng kanyang sariling kagustuhan, at isinulat Niya iyon sa Kanyang kaalaman at tadhana.
Kaya sinabi ng Propeta ﷺ: “Gumawa kayo, sapagkat ang bawat isa ay pagagaanin para sa bagay na kung saan siya ay nilikha.” Ang “pagpapagaan” dito ay nangangahulugang tulong at pagbubukas ng daan upang magawa ng alipin ang kanyang pinili, hindi pamimilit o pagpuwersa.
Sinabi ni Allah, ang Kataas-taasan:
﴿At hindi kayo nagkakagusto maliban kung nais ni Allah. Tunay na si Allah ay Maalam, Marunong﴾ [Al-Insan: 30].
Samakatuwid, ang kagustuhan ng alipin ay tunay at umiiral, ngunit ito ay nasa ilalim ng kagustuhan ni Allah, ang Kataas-taasan.
Walang salungatan sa pagitan ng talatang ito at ng pagkakaroon ng mga taong sumusuway kay Allah, ang Kataas-taasan. Ang kahulugan ng Kanyang sinabi:
﴿At hindi Ko nilikha ang mga jinn at ang mga tao maliban upang Ako ay sambahin nila﴾
ay ang pagpapaliwanag sa layuning itinakda ng batas at minamahal ni Allah sa kanilang paglikha; ibig sabihin, iniutos Niya sa kanila na sambahin Siya at minamahal Niya ang kanilang pagsunod sa Kanya.
Hindi ito ang unibersal na kalooban ng paglikha na nangangahulugang lahat ng tao ay tiyak na sasamba sa Kanya. Kung gayon, wala sanang hindi naniniwala o makasalanan.
Dahil dito, pinag-iiba ng mga iskolar ang:
Kaloobang pang-batas (irādah shar‘iyyah): ang mga bagay na minamahal at kinalulugdan ni Allah, gaya ng pananampalataya, pagsunod, at pagsamba.
Kaloobang pangkalahatan at itinakda (irādah kawniyyah qadarīyyah): ang epektibong kalooban ni Allah sa lahat ng nangyayari sa sansinukob, minamahal man Niya iyon o hindi, pagsunod man o pagsuway.
Kaya ang makasalanan ay sumalungat sa minamahal at kinalulugdan ni Allah tungkol sa pagsamba at pagsunod, ngunit hindi siya lumabas sa pangkalahatang kalooban at tadhana ni Allah.
Sinabi ni Allah, ang Kataas-taasan:
﴿Tunay na ipinakita Namin sa kanya ang landas, maging siya man ay mapagpasalamat o walang utang na loob﴾ [Al-Insan: 3].
Ang alipin, kung gayon, ay nasa harap ng dalawang landas. Binigyan siya ni Allah ng kakayahan, kagustuhan, at pagpili, at pagkatapos ay pananagutin siya sa kanyang pinili at ginawa.
Walang salungatan sa pagitan ng tadhana at pagkilos, ni sa pagitan ng pagsulat ni Allah ng mga gawain ng Kanyang mga alipin at ng kanilang pananagutan sa kanilang mga ginawa. Alam ni Allah ang mga gawain ng Kanyang mga alipin bago pa mangyari ang mga ito at isinulat Niya ang mga ito, ngunit hindi Niya sila pinilit na gawin ang mga iyon. Sa halip, binigyan Niya sila ng kagustuhan at pagpili, inutusan silang sumunod at pinagbawalan silang sumuway.
Hindi alam ng tao kung ano ang isinulat para sa kanya, kaya hindi niya maaaring iwan ang paggawa at gawing dahilan ang tadhana. Sa halip, dapat siyang magsikap sa pagsunod kay Allah, humingi sa Kanya ng patnubay at tulong, magsikap sa kabutihan, at umiwas sa kasalanan.
At si Allah ang higit na nakaaalam.